سفری به دنیای اولین بازیهای رومیزی
همهچیز از یک صفحهی ساده شروع شد. شاید یک تکه چوب، شاید چند سنگریزه، و دو نفر که دور هم نشسته بودند تا با قوانینی ابتدایی، ساعتی را به سرگرمی بگذرانند. باورتان میشود که قدمت بازیهای رومیزی به بیش از پنج هزار سال پیش میرسد؟ بله، درست خواندید. وقتی میگوییم «بازیهای کلاسیک»، منظورمون مونوپولی یا شطرنج نیست؛ اینها در مقایسه با آن بازیهای باستانی، تازهبهدورانرسیدهاند. در این مطلب، میخواهیم سفری به گذشته داشته باشیم و از کهنترین بازیهای تاریخ بگوییم، بازیهایی که بسیاری از مکانیسمهای امروزی،از آنها ریشه گرفته اند.
۱. سنت (Senet): بازیِ گذر از جهان دیگر
اگر بخواهیم اسم یک بازی را به عنوان قدیمیترین بازی شناختهشدهی تاریخ بیاوریم، باید به سراغ این بازی برویم. شواهدی از این بازی در مقبرههای سلطنتی مصر باستان پیدا شده که قدمت بعضیشان به حدود ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح میرسد! مصریها آن را فقط یک سرگرمی نمیدانستند؛ سنت برایشان معنایی فراتر داشت. نامش به «بازیِ گذر» ترجمه میشود و بسیاری معتقدند که این بازی، نمادی از سفرِ روح در جهانِ پس از مرگ بوده است. جالب است بدانید که از این بازی در مقبرهی معروف توتعنخآمون هم نسخهای پیدا شده است.
اما راستش را بخواهید، هیچکس دقیقاً نمیداند که سنت را چطور باید بازی کرد! هرچند باستانشناسان صفحههای بازی و مهرههای آن را پیدا کردهاند، اما قوانین دقیقش برای همیشه گم شده است و امروز فقط با حدس و گمان، سعی در بازسازی آن داریم.
تأثیر بر بازیهای امروزی: سنت، پدرخواندهی سبک «مسابقهای» (Race) است. یعنی بازیهایی که در آنها، بازیکنان باید مهرههایشان را از یک مسیر مشخص به خط پایان برسانند. ردپای این مکانیسم را میتوان در همان بازیهای قدیمیای مثل مار و پله، و حتی بازیهایی مثل[the game of life] (زندگی) و جدیدترها مثل [parcheesi] به وضوح دید.
۲. بازی سلطنتی اور (The Royal Game of Ur): اولین بازی با قوانینِ مکتوب
بعد از سنت، نوبت میرسد به یکی از مهمترین کشفیات باستانشناسی در دنیای بازی: The Royal Game of Ur. این بازی بین سالهای ۲۶۰۰ تا ۲۴۰۰ پیش از میلاد، در تمدن باستانی بینالنهرین (عراق امروزی) رواج داشته است. چیزی که این بازی را از سنت متمایز میکند، این است که ما قوانین آن را میدانیم! شگفتانگیز نیست؟ یک لوح گلی در موزهی بریتانیا پیدا شد که قوانین کامل این بازی روی آن نوشته شده بود.
بازی سلطنتی اور، یک بازی مسابقهای با تاس است. بازیکنان باید ۷ مهرهی خود را در یک مسیر مشخص به جلو ببرند. هر کس زودتر مهرههایش را از تخته بیرون ببرد، برنده است. در میانهی مسیر، خانههایی وجود داشت که اگر مهرهی حریف روی آنها بود، میتوانستی آن را به عقب بفرستی. همچنین خانههای خاصی هم بودند که به مهرهی تو محافظت میدادند و اجازهی تاس دوباره میدادند. جالبتر اینکه ظاهراً از این بازی برای فالگیری هم استفاده میکردند!
تأثیر بر بازیهای امروزی: بسیاری از کارشناسان، این بازی را نیای اصلی بکگامون Backgammon میدانند. مکانیسم اصلی «تاس بینداز و حرکت کن» و همچنین ایدهی «خانههای امن»، الهامبخش صدها بازی مدرن بوده است. میتوان گفت که The Royal Game of Ur در کنار سنت، پایهگذار اصلی سبک «ریس اند موو» (تاس بینداز و حرکت کن) در تاریخ بازیهای رومیزی است که بعدها در بازیهای معروفی مثل ludo و منچ به اوج خود رسید.
۳. مانکالا: بازیِ دانهچینی باستانی
برخلاف دو بازی قبلی که ردپایشان به تمدنهای بزرگ میرسید، Mancala یک بازیِ جهانی است. شاید بتوان گفت از همهی بازیهای این لیست، مانکالا کهنترین بازیای است که هنوز هم به شکل گستردهای در سراسر جهان بازی میشود. ردپای این بازی به بیش از ۴۰۰۰ سال پیش در آفریقا و خاورمیانه میرسد. سادهترین شکل آن، کاشتن و برداشتِ دانهها (با استفاده از سنگهای ریز یا دانههای گیاهی) در چالههای کوچک روی زمین است.
جالب است که مانکالا هیچوقت به شکل صنعتی و با جعبههای امروزی درنیامد؛ بلکه بیشتر به صورت یک بازی محلی و مردمی، نسلبهنسل منتقل شد و در هر منطقه، شکل و شمایل خاص خودش را پیدا کرد.
تأثیر بر بازیهای امروزی: مانکالا، یک بازی کاملاً انتزاعی و استراتژیک است. برخلاف سنت و اور، این بازی کاملاً مبتنی بر شانس نیست و بازیکن برای پیروزی باید آیندهنگری داشته باشد و حرکتهای خود را حسابشده انجام دهد. این ویژگی، مانکالا را به ریشه اصلی بسیاری از بازیهای امروزی در سبک «انتزاعی» و همچنین بازیهایی با مکانیسم «مدیریت منابع» و «مهندسی حرکتها» تبدیل کرده است.
۴. تافل (Tafl / Hnefatafl): بازیِ وایکینگها
اگر کمی به دورانهای تاریکتر تاریخ برویم، یعنی حدود ۴۰۰ پس از میلاد، به بازیهایی میرسیم که در میان اقوام ژرمن و وایکینگها رواج داشت. Hnefatafl یا همان «تختهی شاه»، یک بازی جنگیِ نامتقارن بود. یعنی بازیکنان با نیروهای برابر پای تخته نمینشستند. در این بازی، یکی از بازیکنان نقش «مهاجم» را داشت با تعداد زیادی مهره، و دیگری نقش «مدافع» را با مهرههای کمتر که از یک مهرهی بزرگتر به نام «شاه» محافظت میکرد. مدافع باید شاه را به یکی از چهار گوشهی تخته میرساند تا برنده شود و مهاجم باید شاه را محاصره میکرد و به اسارت میگرفت.
جالب است بدانید که این بازی در قرن بیستم، دوباره احیا شد و امروز هم در جزایر شتلند، مسابقات جهانی آن برگزار میشود.
تأثیر بر بازیهای امروزی: روحِ حاکم بر بازی تافل، یعنی «محاصرهی یک مهرهی ویژه» و «نبردِ نامتقارن»، در بسیاری از بازیهای جنگی مدرن به چشم میخورد. میتوان گفت که تافل، پلی است بین بازیهای انتزاعی کهن مثل شطرنج (که در ادامه به آن میپردازیم) و بازیهای جنگیِ امروزی که در آنها هر بازیکن، ارتش و اهداف متفاوتی دارد.
۵. گو (Go) و پتایا (Petteia): حکایتِ کهنسالارانِ استراتژی
و اما میرسیم به دو غول دنیای استراتژی. گو که در چین باستان و بیش از ۲۵۰۰ سال پیش ظهور کرد، یکی از کهنترین بازیهایی است که هنوز هم به همان شکل اولیه و با همان قوانین ساده، ولی عمقِ استراتژیکِ حیرتآورش، در بالاترین سطوحِ رقابتی جهان بازی میشود. گو، یک بازیِ کاملاً انتزاعی و مبتنی بر محاصرهی قلمرو است. قوانینش را میشود در چند دقیقه یاد گرفت، اما برای استاد شدن در آن، یک عمر زمان لازم است!
در یونان باستان نیز بازیای به نام petteia رواج داشت که آن را جدِ شطرنج میدانند. این بازی که در اشعار هومر هم به آن اشاره شده، یک بازی جنگی برای دو نفر بود که در آن، هر بازیکن سعی میکرد با محاصرهی مهرههای حریف، آنها را از بازی خارج کند. افلاطون، فیلسوف بزرگ یونانی، معتقد بود که تسلط بر این بازی، به اندازهی یادگیری ریاضیات و هندسه برای ذهن مفید است.
تأثیر بر بازیهای امروزی: گو و پتایا، پدرانِ معنوی همهی بازیهای استراتژیکِ مدرن هستند. از شطرنج (که خود از پتایا و چاتورانگای هندی الهام گرفت) گرفته تا جدیدترین و پرطرفدارترین بازیهای اروپایی (یوروگیمها) مثل ویفرز آو د ساوت تایگریس , Settlers Of Catan، کارکاسون، همه و همه، یک چیز را از این بازیهای کهن به ارث بردهاند: «اهمیتِ انتخابِ درست در لحظهی مناسب و برنامهریزیِ بلندمدت».
سخن آخر: میراثی که همچنان زنده است
همانطور که دیدیم، بازیهای رومیزیِ امروزی، از دلِ تاریخِ کهن و گاهِ گمشدهای برخاستهاند. وقتی پای یک بازی مدرن و محبوب مثل کتان مینشینید و برای بهترین مکانگذاریِ روستاهایتان برنامهریزی میکنید، در واقع دارید یک بازیِ استراتژیک انجام میدهید که رگههایی از گو و پتایای باستان را در خود دارد. وقتی که تاس میاندازید و با هیجان مهرهی خود را روی صفحه جلو میبرید، در واقع دارید به سنت و اور ادای احترام میکنید. حتی وقتی که به سادگی در حال چیدن چند سنگریزه در یک بازی منهکالا هستید، با کهنترین شکلِ سرگرمیِ بشر در ارتباطید. تاریخ بازیهای رومیزی، فقط تاریخِ سرگرمی نیست؛ تاریخِ تفکر، تعامل، و شاید حتی تاریخِ خودِ تمدنِ انسان است.
